Historia Oleśnicy Małej
 

Pierwsze informacje o Oleśnicy Małej pojawiły się w dokumencie biskupa wrocławskiego Żyrosława II w roku 1189, przy okazji sporządzania wykazu wsi płacących dziesięcinę katedrze wrocławskiej. W XII wieku Oleśnica Mała wraz z okolicznymi miejscowościami wchodziła w skład dóbr książęcych. Książe śląski, Bolesław I Wysoki nakazał wznieść w Oleśnicy Małej zamek myśliwski z kaplicą. Zamek służył księciu jedynie na czas polowań.

W 1227 roku syn księcia Bolesława I Wysokiego, książę Henryk I Brodaty za namową
swojej żony Jadwigi sprowadził z okolic Brunszwiku zakon rycerski templariuszy i przekazał mu Oleśnicę Małą wraz z kilkunastoma okolicznymi miejscowościami. Zakonnicy utworzyli tutaj jedyną historycznie udokumentowaną komturię na Śląsku. Oleśnica Mała stała się miejscem pielgrzymkowym. W 1312 roku zakon templariuszy został rozwiązany i w 1314 roku Oleśnica Mała wraz z komturią i przyległymi miejscowościami została przejęta przez zakon rycerski joannitów zwanych również szpitalnikami lub kawalerami maltańskimi.

W 1377 roku książę cieszyński, przeor czeskich joannitów Siemowit otrzymał od księcia brzeskiego Ludwika I dokument lokacyjny wsi Oleśnica Mała oraz odnowił sanktuarium. Wiadomo także, że miejscowość była dwukrotnie niszczona w 1438 roku przez husytów, a w 1478 roku przez wojska polskie. Na przełomie XVI wieku i XVII wieku zamek został rozbudowany, przekształcając go w zamek o typowo śląskich proporcjach: zwarty, wysoki na trzy kondygnacje, kryty stromym dachem, z małymi szczytowymi połaciami. Oleśnica Mała bardzo ucierpiała podczas wojen szwedzkich w
1642 roku, wtedy to zniszczony został zbiór relikwii. W 1706 roku miał miejsce wielki pożar, który dotkliwie zniszczył założenie klasztorne. W 1711 roku została ukończona odbudowa zespołu i nadała budowli barokową oprawę. Zniszczony kościół klasztorny w skrzydle wschodnim postanowiono zlokalizować w nowym miejscu, w południowym skrzydle klasztoru, specjalnie adaptowanym do tego celu. W Oleśnicy Małej zlokalizowane były trzy bramy, karczma, kościół parafialny, cmentarz. W 1802 roku z polecenia ostatniego komtura joannitów Wenzel’a von Schaffgotsch’a wybudowano dla wsi szpital. Oleśnica Mała pozostawała we władaniu szpitalników do 1810 roku.

W 1810 roku nastąpiła sekularyzacja dóbr kościelnych, w wyniku której odebrano zakonowi joannitów Oleśnicę Małą wraz z okolicznymi wsiami. Przez cztery lata od 1810 roku do 1814 roku miejscowość była własnością skarbu pruskiego. W 1814 roku Oleśnicę Małą wraz z dwunastoma miejscowościami przyległymi feldmarszałek hrabia Hans Ludwig David Yorck von Wartenburg otrzymał od króla pruskiego Fryderyka Wilhelma III za zasługi odniesione w wojnach napoleońskich. Rodzina Yorcków przekształciła założenia klasztorne w okazałą rezydencję świecką. Pierwsza przebudowa miała miejsce w latach 1815 – 1820. Od 1835 roku do schyłku XIX wieku przeprowadzono prace modernizacyjne i konserwatorskie w kościele. Zaś w 1841 roku zlikwidowano krypty zakonu joannitów w podziemiach, usunięto tablice nagrobne z posadzki kościoła oraz przemalowano wnętrze kościoła. Rok później przeprowadzono prace naprawcze organów. W 1896 roku przeprowadzono remont elewacji kościoła. W latach 1904 – 1905 rozbudowano założenia klasztorne, połączono skrzydła w jedną całość, wtedy to wzniesiono wieżę Zofii dekorowaną w duchu secesji, hol główny z podcieniem w zachodniej części zespołu oraz modernistyczną bibliotekę w północno – zachodniej jego części, przebudowano również oranżerię z tarasem przylegającą do południowej elewacji kościoła. Od
1821 roku zaczęto na bazie lasu łęgowo – grądowego, sąsiadującego z pałacem od północy tworzyć park angielski. W parku zostało wybudowane mauzoleum rodziny Yorck von Wartenburg. W Oleśnicy Małej została wybudowana także szkoła protestancka i katolicka, remiza. Niestety pod koniec II Wojny Światowej całe założenie pałacowo – parkowe uległo dewastacji, w czasie gdy stacjonowały w nim wojska sowieckie. Zniszczone zostały meble, bardzo bogaty księgozbiór a także kolekcja obrazów.

Po II Wojnie Światowej Oleśnica Mała stałą się własnością państwa polskiego. W 1955 roku założenia pałacowo – parkowe zostały przekazane Instytutowi Hodowli i Aklimatyzacji Roślin. W 1993 roku z funduszu wojewódzkiego konserwatora zabytków i współpracy polsko – niemieckiej odbudowano mauzoleum rodziny Yorcków, które ponownie przyciąga oko swymi klasycznymi proporcjami.

Via Regia

via_regia.jpg